Nghệ An là vùng đất giàu truyền thống dòng họ, nơi có mật độ nhà thờ họ, đình làng, đền chùa và nhà gỗ cổ vào loại dày đặc bậc nhất cả nước. Những công trình này không chỉ mang giá trị vật chất mà còn là nơi lưu giữ ký ức, gia phả và tín ngưỡng của nhiều thế hệ. Đáng tiếc, phần lớn được dựng bằng gỗ tự nhiên trong môi trường khí hậu nóng ẩm, nên luôn đứng trước nguy cơ bị mối tàn phá âm thầm. Không ít nhà thờ họ hàng trăm năm tuổi bị hư hại nghiêm trọng ở cột kèo chỉ trong vài mùa mưa mà con cháu không hề hay biết. Việc bảo tồn các công trình gỗ cổ trước mối đòi hỏi hiểu biết riêng, khác hẳn cách xử lý nhà ở thông thường.
Vì sao công trình gỗ cổ đặc biệt dễ tổn thương trước mối
Nhà thờ họ và đình chùa ở Nghệ An thường có tuổi đời lâu năm, gỗ đã qua thời kỳ khô cứng ban đầu và bắt đầu lão hóa. Lớp sơn son thếp vàng hay dầu bảo vệ trên bề mặt theo thời gian bong tróc, để lộ thớ gỗ trần dễ hút ẩm. Nhiều cấu kiện quan trọng như chân cột, xà ngang, đầu kèo lại tiếp xúc trực tiếp với nền đá hoặc chôn một phần trong tường, tạo điều kiện cho mối đất tiếp cận mà không ai nhìn thấy.
Bên cạnh đó, các công trình tâm linh thường chỉ được mở cửa vào dịp lễ tết, giỗ chạp, còn lại đóng kín quanh năm. Không gian thiếu ánh sáng, ít lưu thông khí và độ ẩm cao chính là điều kiện hoàn hảo để mối làm tổ và phát triển đàn lớn. Khi con cháu về tụ họp phát hiện ra thì thường cột kèo đã rỗng ruột, chỉ chờ mùa mưa bão là có nguy cơ sập đổ.
Những vị trí mối thường tấn công trong công trình gỗ cổ
Hiểu rõ đường đi của mối giúp việc kiểm tra định kỳ hiệu quả hơn. Trong một nhà thờ họ hay ngôi đình cổ điển hình, các vị trí sau cần được lưu ý đặc biệt:
- Chân cột gỗ tiếp giáp với chân tảng đá hoặc nền gạch, nơi hơi ẩm bốc lên nhiều nhất.
- Đầu kèo, đầu xà cắm vào tường gạch, khuất tầm nhìn và giữ ẩm lâu.
- Hệ vì kèo, hoành, rui trên mái, đặc biệt ở những chỗ mái bị dột thấm nước mưa.
- Cửa bức bàn, ván sàn, ngưỡng cửa nằm sát mặt đất.
- Đồ thờ tự bằng gỗ như long ngai, bài vị, hoành phi, câu đối, khám thờ ít khi được di chuyển.
Điểm nguy hiểm là mối luôn ăn từ trong ra ngoài, giữ lại lớp vỏ mỏng bên ngoài để tránh ánh sáng. Vì thế một cây cột nhìn bề ngoài vẫn nguyên vẹn, thậm chí còn nước sơn bóng, nhưng bên trong đã bị ăn rỗng gần hết. Chỉ khi gõ nghe tiếng rỗng hoặc dùng vật nhọn ấn thử thấy lún mềm mới phát hiện được.
Nguyên tắc bảo tồn khi xử lý mối cho di tích và nhà cổ
Xử lý mối cho công trình gỗ cổ khác hoàn toàn so với nhà bê tông hiện đại, bởi mục tiêu không chỉ là diệt mối mà còn phải giữ nguyên vẹn giá trị nguyên gốc của cấu kiện. Người thực hiện cần tuân thủ nguyên tắc can thiệp tối thiểu, hạn chế tháo dỡ, không làm biến dạng hay bong tróc các lớp sơn son thếp vàng và hoa văn chạm khắc quý giá.
Phương pháp được ưu tiên là dùng bả lây nhiễm và thuốc dạng ít bay hơi để đưa hoạt chất về tổ mối gốc dưới lòng đất, thay vì phun xịt ồ ạt lên bề mặt gỗ chạm trổ. Với những cấu kiện đã bị ăn rỗng nhưng còn giữ vai trò chịu lực, giải pháp thường là gia cố, bơm keo chuyên dụng lấp lòng rỗng hoặc thay thế phần lõi trong khi cố gắng bảo tồn lớp gỗ mặt nguyên bản. Mọi thao tác cần được ghi chép, chụp ảnh hiện trạng để phục vụ việc trùng tu về sau.
Vai trò của phòng chống chủ động và bảo trì định kỳ
Với di sản đã tồn tại hàng trăm năm, phòng bệnh luôn quan trọng hơn chữa bệnh. Ban quản lý dòng họ hoặc làng xã nên xây dựng lịch kiểm tra định kỳ, tối thiểu mỗi năm một đến hai lần, tập trung vào những thời điểm trước và sau mùa mưa. Một số biện pháp bảo trì mang lại hiệu quả rõ rệt gồm:
- Khơi thông hệ thống thoát nước quanh chân móng để giảm độ ẩm nền.
- Sửa chữa kịp thời các điểm mái dột, tránh nước mưa thấm vào hệ vì kèo.
- Mở cửa thông gió và tạo ánh sáng cho không gian bên trong vào những ngày khô ráo.
- Thiết lập hàng rào phòng mối bằng cách phun thuốc quanh chu vi móng và các chân cột theo chu kỳ.
- Kê đồ thờ tự bằng gỗ lên bệ, tránh đặt trực tiếp xuống nền đất ẩm.
Việc duy trì một hàng rào hóa học quanh công trình có ý nghĩa lâu dài, bởi mối đất luôn xâm nhập từ dưới lên. Khi lớp bảo vệ này còn hiệu lực, mối thợ tiếp xúc với hoạt chất sẽ mang về tổ và làm suy yếu cả đàn trước khi kịp gây hại cho kết cấu.
Vì sao nên chọn đơn vị am hiểu cả kỹ thuật lẫn giá trị di sản
Không phải đơn vị diệt mối nào cũng đủ năng lực xử lý công trình gỗ cổ. Một thợ quen tay với nhà dân có thể vô tình dùng khoan, đục hay hóa chất mạnh làm hỏng hoa văn chạm khắc và lớp sơn cổ không thể phục hồi. Vì vậy, khi cần xử lý mối cho nhà thờ họ hay di tích, ban quản lý nên tìm những đơn vị có kinh nghiệm thực tế với công trình tâm linh, hiểu nguyên tắc bảo tồn và biết phối hợp với thợ mộc truyền thống khi cần gia cố cấu kiện.
Bảo vệ một nhà thờ họ hay ngôi đình cổ khỏi mối không đơn thuần là công việc kỹ thuật, mà còn là trách nhiệm gìn giữ di sản cho con cháu mai sau. Ở một vùng đất coi trọng gốc gác như Nghệ An, mỗi cây cột, mỗi bức hoành phi được cứu khỏi mối đều là một phần ký ức dòng họ được lưu truyền. Sự chủ động kiểm tra, bảo trì đều đặn kết hợp với xử lý chuyên nghiệp đúng cách chính là cách bền vững nhất để những công trình quý giá này trường tồn cùng thời gian.